05 Mai 26

Atebion gan Natur – Hadau Newid

Fel Cyfarwyddwr Maint Cymru ers dros bum mlynedd, rwy’n falch iawn o rannu rhai straeon o’m taith ddiweddar i Mbale yn Uganda, ac i fyfyrio ychydig ar sut mae pethau wedi newid dros y 25-30 mlynedd diwethaf.

Yn 1998, es i Ghana, lle bûm yn byw ac yn gweithio am dros ddwy flynedd fel gwirfoddolwr gyda’r VSO. Ers hynny, nid wyf erioed wedi edrych yn ôl, gan wybod bod coedwigoedd a choed yn bethau arbennig iawn, yn enwedig yn y trofannau.

Bryd hynny, doedd newid hinsawdd ddim yn ymadrodd cyfarwydd. Ond gallwn weld â’m llygaid fy hun pa mor bwysig oedd coed a choedwigoedd i fywyd gwyllt, pobl a’r amgylchedd.

Un peth oedd yn wir bryd hynny ac sy’n dal yn wir heddiw yw mai’r bobl sy’n dioddef fwyaf o newid hinsawdd mewn llefydd fel Affrica Is-y-Sahara yw’r rhai sydd wedi cyfrannu leiaf ato.

Ar fy nhaith ddiweddar i Mbale yn Uganda i fynychu dathliadau’rgcarreg filltir anhygoel o ddosbarthu 25 miliwn o goed yno, fe’m trawyd gan mor syml y gallem wella iechyd y blaned, a bod yr ateb yn gorwedd mewn natur. Coed a choedwigoedd sy’n amsugno’n dawel yr holl garbon rydym yn ei ryddhau, heb ofyn dim yn gyfnewid.

Mae tyfu coed yn y trofannau yn hynod effeithiol. Mae coed yn tyfu o leiaf bedair gwaith yn gyflymach ger y cyhydedd, felly maent yn dal carbon yn llawer cyflymach na choed a blannir mewn ardaloedd tymherus fel Cymru. Bioleg syml, ond mae’r oblygiadau yn enfawr.

Bob tro rwy’n edrych ar effaith Rhaglen Tyfu Coed Mbale, rwy’n rhyfeddu at raddfa’r hyn sydd wedi’i gyflawni. Rydym wedi cefnogi ein partneriaid gwych, Mount Elgon Tree Growing Enterprise (METGE) yn Uganda, i ddosbarthu dros 26 miliwn o goed yn rhad ac am ddim i ffermwyr, ysgolion a chymunedau. Mae hynny’n cyfateb i tua 1.4 miliwn tunnell o CO₂ wedi’i amsugno – tua 25% o allyriadau trafnidiaeth blynyddol Cymru.

Pan oeddwn yn Uganda y llynedd, cyfarfûm ag Yusaf Makabuli, Swyddog Estyn METGE, yn y digwyddiad dathlu 25 miliwn o goed. Meddai Yusaf:

“Mae’r digwyddiad hwn yn golygu cymaint i mi oherwydd mae tyfu coed yn rhoi bywyd. Mae coed yn ein helpu i fyw’n hirach ac i weld harddwch natur dros amser.

Roeddwn yma ar y dechrau, pan blannwyd miliwn o goed am y tro cyntaf, ac rwy’n falch o fod wedi parhau ar y daith hon.

Rwy’n cofio pan ymwelodd cyn Brif Weinidog Cymru, Carwyn Jones, â ni. Roedd yn foment o falchder mawr.

Fy hoff goeden yw’r mahogani Affricanaidd, ac rwyf wedi plannu dros 2,000 ohonynt fy hun.

Mae plannu coed yn fuddsoddiad yn y dyfodol – os na wnawn ni blannu heddiw, ni fydd gennym goed na hadau ar gyfer yfory.

Pan fydd hi’n bwrw glaw fel hyn, rwy’n ei weld fel bendith.

Po fwyaf o goed sydd gennym, y mwyaf y daw’r glaw yn ôl, ac mae’r hinsawdd eisoes wedi dechrau gwella.

Ar un adeg roedd hi’n boeth iawn, ond nawr mae’n teimlo’n llawer gwell.

Mae’r coed wir yn gwneud gwahaniaeth.”

Un o rannau mwyaf ysbrydoledig y rhaglen yw arweinyddiaeth menywod. Yn Mbale, menywod sy’n aml yn gyfrifol am fwyd, dŵr a lles y teulu; pethau sy’n cael eu taro galetaf gan newid hinsawdd. Pan fydd menywod yn arwain mentrau tyfu coed, mae’r canlyniadau’n anhygoel, gyda gwir effaith mesuradwy. Pan fydd menywod yn ffynnu, mae cymunedau’n ffynnu. A phan fydd cymunedau’n ffynnu, mae coedwigoedd yn ffynnu.

Ymwelais â Butta a chyfarfûm â Kituti Florence, a soniodd wrthyf am bwysigrwydd stofiau pren effeithlon Lorena yn ei chymuned. Dywedodd wrthai:

“Mae pawb yn y gymdeithas hon yn defnyddio stôf Lorena. Dim ond tri darn o bren sydd ei angen bob dydd, o’i gymharu ag 80 darn a oedd eu hangen wrth ddefnyddio tân traddodiadol gyda thri o geerrig i baratoi pryd.

Mae’r stôf Lorena yn caniatáu coginio sawl pot ar yr un pryd, gan leihau amser coginio yn sylweddol. Yn ogystal, mae’r stofiau’n cadw gwres am sawl awr.

Cyn cyflwyno’r stof Lorena, roedd gwŷr yn aml yn aros yn y gegin am brydau bwyd, a gallai hynny arwain at rwystredigaeth a dicter. Gyda’r amseroedd coginio cyflymach, mae paratoi bwyd yn fwy effeithlon, ac mae gostyngiad amlwg wedi bod mewn gwrthdaro domestig.”

Cyfarfûm hefyd â Mutonti Margaret Kiabire. Mae hi’n hyfforddwr ac yn gyfryngwraig mewn teuluoedd a chartrefi. Ers iddi ddechrau gweithio yn y gymuned, mae trais domestig wedi lleihau.

Mae Margaret yn hyrwyddwr cydraddoldeb rhyw hyfforddedig diolch i’r prosiect, ac yn hyfforddai arweinyddiaeth sydd bellach yn cynrychioli ei chyngor lleol. Mae’n chwarae rhan weithredol yn ei chymuned drwy helpu teuluoedd i ddatrys gwrthdaro. Mae pobl yn troi ati pan fo problemau yn y cartref, ac mae hi’n gweithredu fel cyfryngwr niwtral, gan arwain unigolion a theuluoedd tuag at gymod.

Dros y blynyddoedd, mae Margaret wedi gweld newidiadau cadarnhaol yn ei chymuned, gan gynnwys gostyngiad amlwg mewn trais domestig.

Er bod heriau’n parhau, mae’n credu bod y sefyllfa wedi gwella’n sylweddol.

Yn ogystal â’i gwaith cyfryngu, mae Margaret hefyd yn mentora menywod iau yn y gymuned, gan eu hyfforddi i gefnogi eraill a pharhau â’i gwaith o hyrwyddo cytgord a datrys gwrthdaro.

Wrth siarad â Wabule Alice Usyears yn Butta am bwysigrwydd tyfu coed, dywedodd:

“Mae rhywogaethau coed fel papaia yn tyfu’n dda iawn yn yr ardal hon. Mae calliandra yn wych ar gyfer porthiant da byw.

Mae’r coed yn dod â manteision gwirioneddol, ac mae pobl yn ei werthfawrogi.

Maent hefyd yn plannu jacffrwyth a guava, sy’n dda iawn ar gyfer maeth.

Rydym yn ymarfer rhyng-gnydio ac yn tyfu coed ochr yn ochr â’n cnydau, ac mae’r coed yn darparu ffynhonnell werthfawr o borthiant i anifeiliaid.”

Mae’n anhygoel faint y gellir ei gyflawni gyda chefnogaeth barhaus dros 11 mlynedd o fuddsoddiad gan Lywodraeth Cymru yn y bartneriaeth ragorol hon. Cyfanswm y buddsoddiad i dyfu’r holl goed rhyfeddol hyn dros 15 mlynedd yw tua £270,000 y flwyddyn, tua 0.001% o gyllideb flynyddol Llywodraeth Cymru. Dyma beth yw arweinyddiaeth hinsawdd. Dyma beth yw partneriaeth. Dyma beth yw gobaith.

Ac mae’n digwydd nawr, wedi’i wreiddio ym mhridd coch Mbale, ac yn ymestyn yr holl ffordd yn ôl i Gymru.

Nicola Pulman, Cyfarwyddwr Maint Cymru