Periw: Sicrhau tiriogaeth Wampis

Rhowch i'r Prosiect hwn 1,327,761 Hectares
Gweithio gyda'n partner: Working Partner

Yr Her

Mae coedwig law Periw yn gartref i lawer o gymunedau brodorol, sy’n cynnwys y Wampis. Maen nhw wedi datblygu ffordd o fyw a gwybodaeth draddodiadol mewn cytgord â’u hamgylchedd. Mae’r goedwig law yn diffinio eu hunaniaeth a’u diwylliant, ac maen nhw’n dibynnu arni ar gyfer eu llesiant.
Mae tiriogaeth y Wampis, sy’n ymestyn bron i 1.4 miliwn hectar, dan fygythiad yn sgil ehangu’r diwydiannau echdynnu, sy’n cynnwys coloneiddio anghyfreithlon, mwyngloddio aur ac ecsbloetio olew a nwy, yn ogystal â chynlluniau ar gyfer adeiladu argae enfawr a phriffordd drwy eu tiroedd.
O ystyried effeithiau niweidiol datgoedwigo trofannol ar newid yn yr hinsawdd, a chyda’r gydnabyddiaeth gynyddol o’r rôl y mae tiriogaethau brodorol ​​sydd wedi cael eu cydnabod a’u diogelu’n gyfreithiol yn chwarae mewn cadwraeth coedwigoedd, nod y prosiect hwn ydy diogelu tiriogaeth y Wampis trwy gyfrwng dulliau llywodraethu cryf a gweithredu bywoliaethau cynaliadwy, yn defnyddio technegau amaethyddiaeth effeithlon a chynaliadwy. Bydd y prosiect yn monitro’r newid yn y defnydd o’r tir a datgoedwigo hefyd.

Nodau'r Prosiect

Nod cyffredinol y prosiect hwn ydy cefnogi ymdrechion poblogaeth frodorol y Wampis i warchod a rheoli eu tiroedd traddodiadol.
Dyma’r nodau penodol:
Cynorthwyo’r Wampis, trwy lywodraeth diriogaethol annibynnol (GTA Wampis) eu hunain i:
- warchod a diogelu eu tiriogaeth a hyrwyddo gwell llywodraethu, sy’n blaenoriaethu gwarchod tiroedd coedwig y Wampis ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol a’r byd yn gyffredinol a
- chyfyngu a gwahardd unrhyw weithgareddau sy’n bygwth didwylledd ecolegol eu tiriogaeth, neu sy’n golygu dinistrio coedwig yn barhaol a gweithredu heb eu Cysyniad Rhydd, Blaenorol ac ar Sail Gwybodaeth.
- diwygio a diweddaru is-ddeddfau pob un o’r 27 o gymunedau’r Wampis a enwir yn gyfreithlon, gyda phob un yn ymrwymo i warchod eu dŵr a’u coedwigoedd.
Hyrwyddo dulliau cynhyrchu incwm cynaliadwy fel systemau rheoli pysgota cynaliadwy a chynhyrchu coco organig a dyfir yn y cysgod. Mae’r Wampis yn ymwybodol o’r angen i ymuno ag economi’r farchnad, a bydd y dulliau a grybwyllir uchod yn helpu i wrthsefyll pwysau cynyddol ar gymunedau’r Wampis i gynaeafu coed.
Hyrwyddo addysg rhyngddiwylliannol, fel bod atgyfnerthu gwerthoedd ac arferion cymuned y Wampis, sydd yn gymuned unedig ac ymgysylltiedig, yn cyflawni eu cenhadaeth ac yn parhau i ymgysylltu.

Sut mae'n gweithio

Mae hwn yn brosiect sydd yn cael ei arwain a’i yrru gan y gymuned. Mae bywoliaeth a hawliau’r Wampis yn dibynnu’n uniongyrchol ar ddiogelu’r goedwig hon yn effeithiol ac felly, mae’r prosiect yn ymateb i anghenion cymuned y Wampis.

Er enghraifft, er mwyn galluogi cymunedau i gysylltu, a dod ag aelodau o’r Wampis at ei gilydd ar draws eu tiriogaeth helaeth ac anghysbell i fynychu cyfarfodydd i drafod a chytuno ar eu cynlluniau a’u gweithgareddau, prynwyd cwch i’w ddefnyddio fel cludiant.

Hyd yn hyn, mae llawer o ffocws y prosiect hwn wedi bod ar y diogelu tiriogaethol, ac ar weithio’n agos gyda’r llywodraeth tiriogaethol awtonomaidd (GTA Wampis). Mae aelodau o gymuned y Wampis wedi cael hyfforddiant mewn monitro GPS i’w galluogi i gasglu a monitro newidiadau yn nefnydd y tir ac mewn datgoedwigo. Bydd y data hwn yn eu helpu i warchod eu tiriogaeth. Yn wir, maen nhw eisoes wedi atal ehangu mwyngloddiau aur yn anghyfreithlon ac ar hyn o bryd, maen nhw’n ymladd yn erbyn adeiladu priffyrdd, argae enfawr a rhaglen olew a nwy arfaethedig ger Afon Morona ar eu tir.

O ran hyrwyddo bywoliaeth gynaliadwy ymhlith ac o fewn tiriogaeth y Wampis, mae pentref Shinguito wedi cael ei ddewis i dreialu’r rhaglen ailgoedwigo coed a rheoli pysgod a gychwynnwyd ddiwedd 2017.

Lle a Phobl

Mae gan Genedl y Wampis boblogaeth o tua 15,000 sy’n rhychwantu 27 o bentrefi ar draws tiriogaeth o bron i 1.4 miliwn hectar. Mae eu tiriogaeth yn gorwedd yn ardal Drofannol yr Andes yng Ngogledd Periw, sydd ar y ffin ag Ecwador, ym masn afon Marañón, ac mae’n cynnwys iseldir trofannol a gwerngoedwig yn ogystal â dau ddalgylch afon sy’n cael eu gwahanu gan Fynyddoedd biolegol gyfoethog y Kampankis (1435m).

Mae’r coedwigoedd yn cefnogi o leiaf 23 o rywogaethau ar gyfrif Rapid Inventory yr IUCN; mae 15 ohonynt yn famaliaid sy’n cynnwys y Mwnci Heglog Bol Gwyn Prin a’r Dyfrgi Enfawr. Yn ogystal, darganfuwyd 25 o rywogaethau newydd i wyddoniaeth gan y Rapid Inventory, a gall nifer ohonynt fod yn endemig i Fynyddoedd y Kampankis.

Mae’r Wampis yn credu bod gan bopeth byw warcheidwaid sy’n byw mewn rhannau sanctaidd o’r goedwig. Dim ond trwy weithredu’n barchus a phlesio’r  gwarcheidwaid ysbrydol y bydd yr helwyr yn gallu hela anifeiliaid yn llwyddiannus. Yn yr un modd, yr unig adeg y bydd ffermwyr yn gallu cynaeafu cnydau yw os ydynt wedi plesio gwarcheidwaid y tir. Credir bod y gwarcheidwaid neu’r duwdodau hyn yn rheoli holl adnoddau’r Wampis. Y system gred hon sy’n gosod parch a chysylltiad â’r tir, ac sy’n gwneud y Wampis y bobl orau i warchod y coedwigoedd helaeth. Maen nhw’n byw eu bywydau yn ôl eu mantra Tarimat Pujut, sy’n golygu bywyd o harmoni.

Mae mwyafrif helaeth y Wampis yn gwneud bywoliaeth drwy ymarfer amaethu ymgynhaliol er defnydd eu hunain; fodd bynnag, mae cyfran sylweddol o deuluoedd yn tyfu cacao organig mewn braenarau (ail goedwig), yn rhedeg ffermydd pysgod gartref neu yn tyfu bananas – dyma’r tri phrif weithgaredd economaidd sy’n cynhyrchu incwm teuluol sylfaenol.

Straeon

Newyddion Cysylltiedig

Article: Peru’s First Autonomous Indigenous Government Strikes Back Against Deforestation. Source: Pulitzer Centre. 19/04/2019

Blog: How one indigenous nation is reclaiming their food system – one breakfast at a time. Source: Forest Peoples Programme. 18/12/2018

Article: Historic legal victory for Awajun and Wampis peoples. Source: Forest Peoples Programme. 22/08/2018

Music: Los Bosquesinos (People of the Forest) by AboutFace. Source: Soundcloud. 15/08/2018

Report: A marathon not a sprint: The role of international climate finance in securing indigenous land rights in Peru. Source: Forest Peoples Programme. 27/06/2018

Article: 5 Ways Indigenous Groups Are Fighting Back Against Land Seizures. Source: Eco-Watch. 21/06/2018

Article: Indigenous peoples are dying in a global war for their lands. Source: Climate Change News. 13/09/2017

Photo essay: ‘Politicians only see gold and oil in our lands’: The wampis nation of Peru – photo essay. Source: The Guardian. 04/07/2017

Article: Peru’s first autonomous indigenous government wins major victory taking on oil companies. Source: The Independent. 04/05/2017

Press release: Protecting an Area of the Amazon the Size of Wales. Source: Size of Wales. 22/08/2016

Article: A month since the oil spill, Wampis indigenous peoples criticize PetroPeru’s negligence. Source: Mongabay. 04/03/2016

Article: Wampis nation establishes the first autonomous indigenous government in Peru. Source: Intercontinental Cry. 04/12/2015

Video: Peru indigenous Awajuns, Wampis fighting for their lives. Source: Ore IWGIA. 05/05/2010

 

Fideo

Nodau Cynaladwyedd

Ynglŷn â'r partner

Forest Peoples Programme (FPP) are based in the UK but work with forest-dwelling communities across the globe, supporting them to promote an alternative vision of how forests should be managed and controlled, based on respect for the rights of the peoples who know them best.